Cyfieithu, Cymru, a Tsiechoslofacia

Yn 1922 cyhoeddwyd cyfrol o gyfieithiadau o straeon byrion Tsiecheg, Ystorïau Bohemia, fel rhan o Cyfres y Werin. Cyfieithwyd y straeon gan T.H. Parry-Williams o gyfieithiadau Almaeneg y daeth ar eu traws yn ystod ei gyfnod yn yr Almaen.

10361519_10152651258147444_105999800897298105_n
Clawr ‘Ystorïau Bohemia’.

Ceir yn y gyfrol hon weithiau gan Jaroslav Vrchlický, Svatopluk Čech, a Jan Neruda, sef rhai o awduron mwyaf adnabyddus y dadeni cenedlaethol Tsiechaidd. Ceir yn eu gwaith geinder, ffraethineb, bywiogrwydd ac ail-ddarganfyddiad hunaniaethol. Mae’r cyfieithiadau hefyd yn berlau ieithyddol, ac mae’r gyfrol yn un sy’n llawn haeddiannol o gael ei darllen, a’i hail-ddarllen drachefn.

Mae Rhagymadrodd y llyfr hefyd yn ddadlennol. Megis yn y Dadeni Dysg, gellir deall llawer am gymhelliant cyfieithwyr a golygyddion unigol, am hinsoddau cymdeithasol a gwleidyddol, ac am ddisgyrsiau pŵer oes benodol, wrth ddarllen y Rhagymadroddion i destunau fel hyn. Eiddo un o olygyddion cyffredinol Cyfres y Werin, Ifor L. Evans, yw’r Rhagymadrodd hwn, ac mae ei neges yn amlwg o’r frawddeg gyntaf un:

“Dylai llên cenedl fechan arall fod yn ddiddorol i bob Cymro Cymreig: efallai nad oes yr un genedl ar y Cyfandir mor ddiddorol ynddi ei hunan â’r Tsechiaid, er mor ychydig a wyddys am danynt ym Mhrydain Fawr.”

Tomáš_Garrigue_Masaryk_1925
Tomáš Garrigue Masaryk, Arlywydd cyntaf Gweriniaeth Gyntaf Tsiechoslofacia.

Cred Evans fod gwerth i’r ddisgwrs genedlaetholgar Tsiechaidd ym mywydau y Cymry Cymraeg. Gwêl fod modd uniaethu’r profiad Cymreig a’r profiad Tsiechaidd, fel dwy wlad fechan sy’n ceisio ail-ddiffinio eu hunain yn ystod dauddegau’r ugeinfed ganrif, sef cychwyn dirywiad oes yr Ymerodraethau Ewropeaidd mawrion yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Gwêl fod cyfieithu’n ddatganiad gwleidyddol, un a chanddo bosibiliadau radicalaidd penodol. Ymhelaetha, gan nodi:

“Perthyn y genedl fechan ddewr hon i deulu mawr y cenhedloedd Slaf, a’i hiaith yn debig [sic] iawn i’r Rwsieg neu’r Bwyleg. Rhannwyd y wlad a elwir heddiw yn Tsecho-Slofacia rhwng Almaenwyr Awstria a Magyariaid Hwngaria ganrifoedd maith yn ôl, ond ni lwyddodd y gormeswyr i ladd enaid yr hen genedl.”

Dyma barhau â’r syniad o gwymp ymerodraethol, ac o oroesiad diwylliannau llai grymus o fewn ymerodraethau mwy. Trafodir gwaith yr awduron Rhamantaidd, cenedlaetholgar hyn trwy brism o theori lenyddol, a gwleidyddol, Ramantaidd a chenedlaetholgar. Dyma bwysleisio eto’r syniad o ddefnyddioldeb hanes y Dadeni Tsiechaidd fel alegori Gymreig.

Jan_Vilímek_-_Jaroslav_Vrchlický
Jaroslav Vrchlický.

“Y mae’r byd cyfan yn ddyledus i’r mudiad cenedlaethol Tsech am ei gampweithiau ymhob cangen o’n diwylliant cyffredinol. Erbyn heddyw [sic] y mae llawer o Gymry yn gyfarwydd â rhai o brifweithiau Dvorak, cerddor mwyaf y Dadeni Tsech. … Ond nid oedd cyfle erbyn hyn i’r Cymro nad oedd yn meddu ond Cymraeg a Saesneg i wybod dim am lenorion mawr y Tsechiaid – ar wahân i Jan Hus, diwygiwr, llenor, a gwleidydd mwyaf y genedl yn ystod yr Oesoedd Canol. Amcan y gyfrol hon yw ceisio gwneuthur rhyw ychydig i lenwi’r gwall hwn, fel y caffo’r llenor Cymreig gyfle i werthfawrogi rhan fechan o waith prif ysgrifenwyr y Dadeni Tsech.”

Cyfathrebiad yw hanfod y thesis am ddisgwrs bŵer ymerodraethol yn y Rhagymadrodd hwn. Sylwer ar y bont a gâr Evans ei llunio, un sy’n galluogi’r “Cymro nad oedd yn meddu ond Cymraeg a Saesneg” i gamu i fyd gwlad fechan arall. Trwy sicrhau mai trwy’r Saesneg [neu unrhyw iaith bwerus arall o ran hynny] y cyfryngir ein dealltwriaeth o weddill diwylliannau’r byd gellir cyfyngu ar yr wybodaeth a drosglwyddir rhwng diwylliannau llai dylanwadol. Gellir dylanwadu ar ansawdd y syniadaeth ryngwladol a hunaniaethol a goleddir gan siaradwyr yr ieithoedd llai grymus. Yn syml, gellir rheoli pobl trwy reoli iaith.

Torrir ar awdurdod y cyfryngu diwylliant pwrpasol hyn trwy gyfieithu rhwng amrywiol ieithoedd llai dylanwadol y byd. Llunnir cyswllt newydd, radicalaidd, rhwng diwylliannau, ac mae i’r cyswllt hwn y potensial rhyddfrydol i danseilio grym cyfoeth, gwladwriaeth, a hierarchaeth. Darperir, yn y broses o gyfieithu, ganllaw i’n rhyddhau, a’n gwneud oll yn ddinasyddion byd yng ngwir ystyr yr ymadrodd.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s