Y Fenyw Ddaeth o’r Môr: Y Sibrwd ymysg y seddi …

Aeth fy helfa barhaus am gyfieithiadau newydd â mi i Theatr y Werin yng Nghanolfan y Celfyddydau, Aberystwyth, ar nos Fawrth yr wythnos hon. Yno, ces i a’m cariad a’m dau gyfaill, Ashley Wakefield, Hynek Janoušek a Lola O’Reilly, fwynhau cynhyrchiad ardderchog Theatr Genedlaethol Cymru o Y Fenyw Ddaeth o’r Môr, sef cyfieithiad Menna Elfyn o ddrama Henrik Ibsen, Fruen fra havet.

11046845_10152736073157444_3669573418508963969_o
Poster ‘Y Fenyw Ddaeth o’r Môr’.

Seiliwyd y ddrama, a berfformiwyd am y tro cyntaf yn y Norwyeg wreiddiol yn 1888, ar y faled Scandinafaidd o’r Oesoedd Canol, Agnete og Havmanden, neu ‘Agnete a’r Morwas [Merman]’. Moderneiddiwyd y stori gan Ibsen, ac fe’i defnyddiwyd ganddo yn ei ddrama fel sail alegorïol i drafodaethau ar hunaniaeth, ar hawliau a dyheadau unigolion, ar statws dynion a merched mewn cymdeithas, ac ar ymwneud pobl â’i gilydd mewn byd o strwythurau a moesau cymdeithasol. Mae’n ddrama gref, yn un afaelgar, ac yn un sy’n gyfoes o hyd, dros ganrif wedi dyddiad ei chyfansoddi.

Mae’r cyfieithiad, a’r cynhyrchiad cyntaf hwn ohono, yn rhagorol. Gosodwyd gwedd ffurfiol a chanddi dinc o dafodiaith De Orllewin Cymru ar iaith lafar y cymeriadau, a thrwy hynny gafaelwyd ar agosatrwydd ac arallrwydd cydamserol y chwarae. Plethwyd y lleoliad a’r enwau Norwyaidd anghyfarwydd yn gynnil â’r byd Cymraeg ei iaith trwy geinder a sylwgarwch y cyfieithu. Cawsom bont uniongyrchol rhwng dau ddiwylliant, a gwelsom sut y gall un diwylliant fod yn ddrych creadigol a dadlennol ar y llall. Mae’n deg i ddweud y cefais innau, a Hynek, fy nghyfaill Tsiechaidd sy’n rhugl ei Gymraeg, fodd i fyw wrth wylio hanes y teulu Wangel a’u cydnabod.

“Mae’r gwylio’r perfformiad hwn wedi bod yn ysgogiad i fi i fynd i’r theatr yn fwy aml,” meddai Hynek. “Un peth a sylweddolais i wrth wylio’r ddrama hon oedd bod pob perfformiad yn destun gwahanol. Yn Aberystwyth, dwi’n credu fod gan y ddrama hon arwyddocâd arbennig yng nghyd-destun bywyd a diwylliant ein tref, sy’n llawn o ramant i rai ac yn ddiriaeth bur i eraill. Mae’n rhyfeddol ystyried hynny, o gofio ei fod yn gyfieithiad o ddrama sy’n codi o fyd cwbl wahanol ac anghyfiaith â ni.”

10982163_10152736061197444_3559498080997166646_o
Hynek Janoušek gyda chopi o’r ddrama.

Mwynhaodd fy nghariad a’m cyfaill arall, Ashley Wakefield o Dennessee a Lola O’Reilly o Cumbria, y perfformiad hefyd, ond roedd eu profiad hwy o ymgyfarfod â’r ddrama’n un tra gwahanol i eiddo Hynek a mi. Dwy ddysgwraig yw Ashley a Lola, dwy fyfyrwraig o Brifysgol Aberystwyth,  y naill yn llunio’i PhD mewn ysgrifennu creadigol Saesneg wedi’i seilio ar farddoniaeth yr Eingl-Sacsoneg, a’r llall yn astudio ar gyfer gradd BA yn y Celfyddydau Cain. Mae Ashley wedi bod yn astudio Cymraeg ers cwta naw mis, a Lola ers blwyddyn a hanner. A hwythau’n eiddgar ar bob achlysur i’w trwytho’u hunain yn y Gymraeg, ac yn awyddus i weld cynhyrchiad theatr o’r safon gorau gyda’u cyfeillion, manteisiodd y ddwy ohonynt ar app newydd a ddarperir gan y Theatr Genedlaethol, sef Sibrwd.

Canllaw yw Sibrwd i’r dysgwr a’r di-Gymraeg.  Mae’n fodd dyfeisgar o sicrhau bod y gynulleidfa ehangaf yn gallu mwynhau perfformiad, beth bynnag fo’r iaith.  Trwy islwytho’r app i’r ffôn symudol gellir darllen a chlywed talfyriad creadigol o’r gwaith. Galluogir wedyn i’r unigolyn yn y gynulleidfa i ddilyn union eiriau’r ddrama ei hun yn ei bwysau ac yn unol â’i rugledd personol. Megis ag yr oedd y cyfieithiad Cymraeg yn bont i mi a Hynek rhwng Cymru a Norwy, felly oedd Sibrwd i Ashley a Lola, yn bont rhwng rhamant y llwyfan a diriaeth seddi’r awditoriwm.

“Teimlais i fod Sibrwd yn app da iawn, yn arbennig ar gyfer dysgwyr,” nododd Ashley. “Ro’n i’n gallu deall y ddrama heb drafferth. Roedd maint y testun yn dda – jyst digon. Fy unig argymelliad fyddai rhoi opsiwn i gael defnyddio’r clustffonau neu beidio. Gallai’r llais bach yn fy nghlust fod dipyn bach yn ymwthiol weithiau. Ond, peth bach yw hynny – mae Sibrwd yn wych!”

Adleisiwyd sylwadau Ashley gan Lola. Meddai hithau –

11001702_10152736060782444_6370435933769270264_o
Lola O’Reilly ac Ashley Wakefield gyda’r app ‘Sibrwd’.

“Ffindiais bod Sibrwd yn adeiladol iawn. Does dim gormod o destun i ddarllen neu wrando arno, felly dyw Sibrwd ddim yn tynnu gormod o sylw yn ystod y ddrama. Ond, galla i feddwl am un ffordd i’w wella, sef i gael dewis y testun yn unig, ar gyfer y bobl sy’ well ’da nhw ddarllen na gwrando. Mwynheais i’r sioe yn fawr iawn. Ro’n i’n gallu deall mwy o’r stori gyda Sibrwd, a deall mwy o Gymraeg nag o’n i’n meddwl byddwn i’n gallu. Diolch!”

Y peth hanfodol yma yw’r frawddeg olaf honno o eiddo Lola – canllaw i ddeall y testun gwreiddiol yw Sibrwd. Canllaw sy’n ein galluogi i deimlo’n rhan o fyd mwy, i gamu i fywydau pobl eraill, ac i ddysgu amdanynt, am eu ffyrdd o fyw, ac am y tebygrwydd rhyngddynt â ni ein hunain. Canllaw sy’n creu creadigrwydd  newydd, a phrofiad newydd o weithred gelfyddydol: “Testun newydd” pob perfformiad, chwedl Hynek.

Galluogwyd Lola ac Ashley i ddeall mwy o’r Gymraeg yn y ddrama oherwydd y cyfieithiad Saesneg, ond bu’r plethiad rhwng y ddrama a Sibrwd hefyd yn brofiad creadigol unigryw ynddo’i hun. Galluogwyd Hynek a mi i ddeall mwy am Norwy a’i diwylliant drwy’r cyfieithiad Cymraeg, ond roedd y briodas rhyngddiwylliannol honno hefyd yn greadigaeth newydd oedd yn goleuo ein byd ni. Ac fe’n galluogwyd ni gyd i ddeall mwy am ein bywydau beunyddiol, ac am y ddynoliaeth yn ei chrynswth – yn wir, am Aberystwyth ei hun hyd yn oed – drwy gnewyllyn y ddrama wreiddiol Norwyeg. Ac yn sail i hyn oll, i’r ddeialog barhaus hon sy’n esgor ar gyd-ddealltwriaeth ehangach ar lwyfan ein bywyd, mae’r weithred o gyfieithu, sy’n Sibrwd o hyd ymysg y seddi…

Advertisements

One thought on “Y Fenyw Ddaeth o’r Môr: Y Sibrwd ymysg y seddi …

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

w

Connecting to %s