Dau lun a Dulyn

Dros y Pasg es i a’m cariad ar ein gwyliau i Ddulyn.  Aethom i weld holl ryfeddodau’r lle, o’r casgliad euraidd ysblennydd yn yr Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol, i berfformiadau cerddoriaeth werin yr ŵyl lyfrau, barddoniaeth a cherddoroliaeth a gynhaliwyd nid nepell o’n gwesty, i ryfeddodau’r lepreconiaid, hyd yn oed, yn Amgueddfa Genedlaethol y Leprecorniaid (un o ganolfannau mwyaf eclectig y byd, bid siŵr!) ar lannau’r afon Liffey. Cawsom amser braf tu hwnt, a dihangfa barod, am rai dyddiau, rhag dyletswyddau ein bywydau beunyddiol.

Lady Hazel Lavery
Y Foneddiges Hazel Lavery, y model ar gyfer y paentiad o ‘Cathleen ni Houlihan’ gan John Lavery. Mae’r paentiad ei hun dan hawlfraint o hyd, felly nid oes modd imi ei rannu yn y blog hwn. Gellir chwilio amdano ar-lein, fodd bynnag.

Gwelsom hefyd ddwy ddelwedd a barodd imi ystyried sut y mae pob cenhedlaeth yn cyfieithu eu heiconograffiaeth at ddibenion eu byd a’u hoes. Ymhlith yr atyniadau a welsom oedd Oriel Genedlaethol Iwerddon. Yno cawsom gip ar holl gyfnodau hanes celf y byd, a holl nodweddion unigryw’r byd celfyddydol Gwyddelig dros y canrifoedd, o Glasuraeth Bensaerniol James Malton, i Ramantiaeth y Diwygwyr Celtaidd, i Foderniaeth unigryw Jack Butler Yeats, a llawer mwy.

Ymysg y gweithiau rhyfeddol hyn oedd un o ddelweddau enwocaf yr Iwerddon fodern, sef paentiad John Lavery o’i wraig, y Foneddiges Lavery, fel ‘Cathleen Ni Houlihan’. Personoliad o Iwerddon ei hun ar ffurf geneth, un gydamserol hen ac ifanc, yw Cathleen ni Houlihan, a bu’n sail i lawer o weithiau celfyddydol a gwleidyddol ar droad yr ugeinfed ganrif.

Hon oedd yr hen wreigan, a’r cymeriad enwol, yn nrama W. B. Yeats a’r Foneddiges Gregory, Cathleen Ni Houlihan (1902), a hudodd lanc ifanc o’i briodas ei hun i fartsio i ymuno â’r Ffrancwyr yng ngwrthryfel 1798, ac i aberthu ei hun er ei mwyn, ar allor ei wlad. Ei llais hi a fynegodd yn fwyaf croyw, yn y ddrama honno, y syniad Rhamantaidd o hawl cenedl dros einioes ei phobl. Hon a hudodd y llanciau o freichiau eu morynion. Hon oedd Iwerddon, wedi colli ei ‘phedwar cae gwydd a hardd’, yn adnewyddu ei hunan yn dragywydd yng ngwaed ei phlant. Fel y dywed Peter wrth Patrick yn y ddrama, yn fuan wedi i’r llanc ifanc fynd i ryfel ac wedi i’r hen wreigan ddiflannu:

“Peter [to Patrick, laying a hand on his arm]: Did you see an old woman going down the path?

Patrick: I did not, but I saw a young girl, and she had a walk like a queen.”

Scene_From_Cathleen_Ni_Houlihan_-_Project_Gutenberg_eText_19028
Perfformiad cynnar o ddrama W. B. Yeats a’r Foneddiges Gregory, ‘Cathleen ni Houlihan’.

Cymaint oedd dylanwad y ddelwedd hon o’r Foneddiges Lavery nes iddi gael ei defnyddio ar arian y Weriniaeth am y rhan fwyaf o’r ugeinfed ganrif, gan gael ei gosod yno’n bwrpasol gan y Wladwriaeth Rydd Wyddelig yn yr 1920au fel symbol o’u hannibyniaeth newydd. Perfformiwyd Iwerddon ganddi, a thrwyddi, ac er ei mwyn.

Gadawsom yr Oriel i gael cnoi cil ar yr hyn oll a welsom, ond wrth gamu drwy’r drws sylweddolasom fod gorymdaith arall, nid annhebyg i’r un ryfelgar honno a ddisgrifiwyd gan Yeats a Gregory yn eu drama, yn digwydd yn syth o’n blaenau. Roedd miloedd o bobl wedi dod i gerdded drwy ganol Dulyn i brotestio yn erbyn ymgyrch y llywodraeth bresennol i godi treth ar gyflenwadau dŵr y wlad. Cerddon nhw’n un llif di-dor heibio i ni am rai munudau, yn chwifio’u baneri trilliw, yn dosbarthu taflenni’n llawn gwybodaeth am yr achos, ac yn canu alawon cyfarwydd eu bro.

Yn eu plith, roedd un gŵr bonheddig yn cario placard grymus ei neges – “Do I belong in Ireland?”. Tynnais lun ohono, ac wrth edrych ar sgrin y camera i weld y ddelwedd a dynnais, meddyliais am yr hyn yr oeddwn newydd ei weld gwta funudau ynghynt. Dau lun yng nghanol Dulyn, y naill yn perfformio’r Iwerddon Ramantaidd yn ddiogel rhwng muriau’r oriel, a’r llall yn perfformio’r Iwerddon radicalaidd yn fyw ar strydoedd moel.

Do I belong in Ireland
‘Do I belong in Ireland’, protestiwr yn gorymdeithio drwy Ddulyn, 21 o Fawrth, 2015

Meddyliais am y wraig yn y paentiad, yn ymbil am gartref wedi’r crwydro maith, ac yna am y gŵr yn y llun, yn galw am yr un peth, ac yntau ar grwydr o hyd. Yr un oedd dyhead y ddau ffigwr yn y naill lun fel y llall, sef ceisio dirnad eu perthynas â’r wlad oedd yn gartref iddynt. Ond, tra’r oedd Cathleen yn ystyried fod ganddi hi, fel y wladwriaeth, hawl ar dynged ei thrigolion, roedd y gŵr bonheddig yn y brotest yn anghytuno’n llwyr â hi. Ei her yntau oedd galw ar i’r wladwriaeth i fod yn atebol i’w phobl. Mae’r ddelwedd ohono’n cario’i blacard yn ddatganiad uniongyrchol o wrthryfel yn erbyn neges y wraig yn y paentiad hŷn. Bygythiad ydyw i hawlio’r pedwar cae yn eu holau.

Dyma ddwy ddelwedd sy’n cyfieithu ‘Iwerddon’, sy’n ei diriaethu, sy’n eu llunio’n drafodaeth ddeallusol. Dengys y ddwy rai o’r newidiadau sylfaenol a ddaeth i’r meddwl dinesig diweddar am y syniadau o atebolrwydd cenedl i’w thrigolion, o bwrpas ac amcan democratiaeth, ac o rym cenedlaetholdeb sifig ar draul cenedlaetholdeb Ramantaidd. Dengys y ddwy ohonynt ein bod, o oes i oes, yn gyfieithwyr – yn ddehonglwyr, ac weithiau hyd yn oed, tan orfodaeth, yn ddinistrwyr; yn gadwraethwyr eiconoclastig ar ein byd.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s