Sgwrs â Siân Melangell Dafydd

Sian Melangell
Siân Melangell Dafydd

Mae Siân Melangell Dafydd, yr awdur a bardd o Gymru sy’n byw ym Mharis, wrthi’n ddyfal ar hyn o bryd yn cyfieithu rhai o straeon byrion a llythyron Rabindranath Tagore, yr awdur Bengali byd-enwog a enillodd Wobr Nobel am Lenyddiaeth yn 1913, i’r Gymraeg. Ces innau’r fraint yr wythnos hon o gael sgwrsio â Siân dros Skype am y prosiect cyffrous hwn, am yr hyn a’i denodd a sy’n parhau i’w denu at waith Tagore, ac am ei hystyriaethau am y broses o’u cyfieithu ac am gyfieithu’n gyffredinol.

Er ei bod yn ymwybodol ohono fel bardd ers amser, deffrowyd diddordeb ddofn Siân yng ngwaith Tagore am y tro cyntaf gan weithdy cyfieithu Bengali a Chymraeg a gynhaliwyd gan Llenyddiaeth ar Draws Ffiniau ym Mhrifysgol Aberystwyth ym mis Medi 2014. Yno, aeth rhai o gyfieithwyr, beirdd ac ysgolheigion pennaf Cymru ati i gydweithio â phedwar ysgolhaig o Brifysgol Jadavpur (Kolkata, India) i drosi gweithiau’r awdur nodedig i’r Gymraeg. Trafodwyd barddoniaeth, rhyddiaith, erthyglau a straeon byrion yn y gweithdy, ond y rhyddiaith, a’r llythyron yn enwedig, a ddenodd bryd Siân o’r cychwyn.

Tagore3
Rabindranath Tagore, tua 1915.

“Ma’ ‘na hiwmor ynddyn nhw, sti,” meddai amdanynt yn ein sgwrs, “mae o’n llai ar ei geffyl mawr awdurdodol ynddyn nhw. Mae ‘i lythyra fo fel llên meicro. Mae o’n fwy byw ynddyn nhw, r’wsut.”

Yn ogystal ag uniongyrchedd mynegiant ei lythyron mae ymdriniaeth Tagore o ymwneud dynoliaeth ag afonydd hefyd yn rhan o’i apêl i Siân. Efallai fod hyn yn anochel, a hithau’n awdur Y Trydydd Peth, nofel sy’n canolbwyntio ar berthynas un dyn ag afon ei fywyd. Noda ei bod, o ganfod awdur sydd yn hoff o fyfyrio dros “sut y mae cymdeithas yn cwmpasu afon”, wedi cwrdd ag enaid hoff cytûn o ymgyfarfod â gwaith Tagore.

Enaid hoff cytûn arall i Siân ar y prosiect hwn yw ei chyd-gyfieithydd, Sampurna Chattarji. A hithau’n feistres ar y Fengali, iaith estron i Siân, gweithiant gyda’i gilydd i ddeall y testunau, gan ddefnyddio’r Saesneg fel iaith bont i groesi rhwng y gwreiddiol â’r Gymraeg. Yn y cydweithrediad hwn mae’r llythyron a’r straeon wedi dod yn brofiadau torfol a lleisiol hefyd – mae’n arfer gan deulu Sampurna i ddarllen darnau o waith Tagore yn uchel fin nos pan fo Siân yn ymweld â hwy, yn gyntaf yn y Fengali ac yna yn y Saesneg. Bydd hi’n lawenydd pur, mae’n siŵr, pan ddaw’r dydd pan fydd y Gymraeg yn ymuno â’r ieithoedd eraill yn y perfformiad llafar bywiog hwn.

Mae gan Sampura â Siân lawer i’w drafod wrth gyfieithu o’r Fengali drwy’r Saesneg i’r Gymraeg. Yn ein sgwrs, soniodd Siân am un enghraifft, y gair Bengali “Sukh”. Gellir ei gyfieithu fel anwyldeb, daioni, iechyd, melyster, ac fel plethiad o’r cysyniadau hyn oll. Heb ddealltwriaeth Sampurna o’r iaith wreiddiol byddai’r cyfoeth ystyr hwn yn cael ei golli, pe trosid y gwaith o’r Saesneg yn unig. Heb feistrolaeth Siân ar y Gymraeg ni fyddai’r un cyfoeth ystyr, a’r un cysyniad cain, yn cael ei gyfleu’n eglur i bau diwylliant newydd. Mae’r broses o gyfieithu felly’n un greadigol i’r ddwy gyfieithwraig fel ei gilydd. Fel yr esboniodd Siân:

Gweithdy Cyfieithu
Gweithdy Cyfieithu Cymru-India Translation Workshop Prifysgol Aberystwyth & Jadavpur University, Aberystwyth 8-10/09/2014

“Does na ddim darllen mwy intimate yn bodoli na chyfieithu, dim modd o wranglo efo iaith arall sy’n debyg iddo fo. Mae o’n ddifyrrwch personol sy’n arwain, gobeithio, at ddifyrrwch hefyd i’r darllenwr. Mae o’n galluogi ti i siarad dy iaith dy hun mewn iaith wahanol.”

Perygl mawr i ni yw meddwl fod iaith yn beth statig, yn ffenomen a ellir ei rhewi mewn gramadeg a geiriadur, neu a ellir ei chywasgu i ffiniau termau mor eang â ‘Ffrangeg’, ‘Saesneg’, ‘Bengali’ neu ‘Cymraeg’. Dengys Siân yma fod mwy i iaith dyn na dim ond geiriau – mynegwn ein hunain drwy symbolau, drwy gysyniadau, drwy ysgogiadau, a thrwy ystumiau o bob math. Mynegwn ein hunain drwy iaith sydd y tu hwnt i gwmpas mynegiant unrhyw un iaith unigol o ieithoedd y ddynoliaeth. Mynegwn ein hunain yn ein hybridedd, yn ein cyfieithiadau parhaus o bob profiad cysefin.

Edrychaf ymlaen yn arw at gael darllen cyfieithiadau Cymraeg Siân o waith Tagore. Edrychaf ymlaen at gael profi, o’u darllen, rhywfaint o’r hybridedd iachus a fynegir drwyddynt, ac a brofwyd yn ystod y broses o’u creu.

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

w

Connecting to %s