Y Gaucho o’r Ffos Halen

Velero_Mimosa,_Y_Wladfa
Y ‘Mimosa’ ar y môr.

Mimosa. Gallai fod yn air hud, yn adduned a anfonodd rhyw bererinion mentrus – teithwyr yn eu breuddwyd eu hunain – ar draws y cefnfor i’r feinir yr ymserchwyd ynddi, i’r tir pell a dieithr, i’w swyno.”

Ganrif a hanner yn ôl i ddydd Iau diwethaf, byrddiodd oddeutu 153 o Gymry Cymraeg y llong hwyliau Mimosa ar gychwyn taith aruthrol ar draws yr Iwerydd o gyfandir i gyfandir. Aethant yna yn y gobaith o ganfod tir ffrwythlon, ir – gwynfyd newydd lle caent fyw eu bywydau’n rhydd rhag gormes ac erledigaeth y grym Prydeinig – llecyn lle caent sefydlu Gwladfa Gymreig ym mhen draw’r byd. Aethant i Batagonia.

A ninnau yn nhymor y cofio a’r dathlu am yr ymfudo mawr hwnnw – ymfudiad sydd wedi dod yn rhan o Ramantiaeth ein cenedl, yn “epig genedlaethol y Cymry”, chwedl Saunders – a chyda rhaglen deledu ragorol Huw Edwards, a chynhadledd ‘Cymru a Phatagonia: 150 o flynyddoedd o etifeddiaeth’ ym Mhrifysgol Aberystwyth yn rai o binaclau’r cofio, bûm innau yr wythnos hon yn darllen Y Gaucho o’r Ffos Halen, sef cyfieithiad Gareth Miles o El Riflero de Ffos Halen, nofel tan gamp gan yr awdur Archentaidd o dras Cymreig, Carlos Dante Ferrari.

Ynddi, ymgorfforir hanes y Wladfa yn hanes bywyd Ifor Thomas, cymeriad ffuglennol a aned yn blentyn siawns i ddau gariad, Dafydd Williams a Megan Thomas, a deithiodd ar fwrdd y llong eiconig honno i’r Byd Newydd. Ganed Ifor gwta fisoedd byrion yn unig wedi i’r fintai lanio ym Mhatagonia, ond fe’i ganed hefyd yn fuan wedi i’w dad farw tra oedd ar gyrch yn archwilio’r tir newydd hwnnw. Daw’r tad colledig yn alegori drwy gydol bywyd Ifor o’r hen wlad goll honno, y Gymru honno, nas gwelodd ef mohoni fyth. Amlygir hyn yn fwyaf croyw yn yr olygfa lle cyflwynir cyllell Dafydd i Ifor gan Tomi, ei ewythr:

“Cymerodd Ifor y gyllell yn ddibetrus a syllu arni am hydoedd cyn cau ei fysedd amdani a’i gwasgu’n dynn. Bu’r gyllell fechan hon yn llaw ei dad. Roedd yn gyfrwng a’i galluogai i gydio yn y llaw honno mewn modd a oresgynnai ragfuriau amser a gofod. Fe’i llanwyd ag awydd anorchfygol i ganu fel y canai ei dad gynt yng Nghymru ac ar y Mimosa:

Map_of_Patagonia_from_'Llawlyfr_y_Wladychfa_Gymreig'
Map o Batagonia o ‘Lawlyfr y Wladychfa Gymreig’. Casgliad y Werin Cymru.

Nid wy’n gofyn bywyd moethus,
Aur y byd, na’i berlau mân…

Darlunnir yn Ifor yr idiom gyflawn o’r Cymro ar y paith, darlun a ramantwyd gennym yng Nghymru ers canrif a hanner. Efe yw’r gaucho Cymreig, cantor persain ein hemynau cain, dofwr y tiroedd anial, marchog dewr y dyffryn, arwr praff y paith – pob dim y carai’r meddwl torfol Rhamantaidd Cymreig iddo fod. Ond, o gofio mai nofel Sbaeneg o’r Batagonia fodern, Archentaidd, yw hon yn gyntaf, mae Ifor yn rhywbeth arall hefyd. Mae’n fynegiant ar ddeffroad cenedligrwydd newydd. Yn strwythur y nofel daw’n fodel Rhamantaidd ar hunaniaeth bedagogaidd y Batagonia sydd ohoni. Daw’n sylfaenydd cenedl.

Adroddir holl hanes Ifor yn y stori gan draethydd o hen wraig, sef ei nith, Gwladys. Ond, cuddir y ffaith hon rhagom am y rhan fwyaf o’r nofel. Cawn sioc wrth ddarllen dechrau Pennod XIX a sylweddoli fod y testun yn ein cyfarch yn y person cyntaf, yn hytrach na’r trydydd person, fel yr arferid ym mhob rhan blaenorol o’r gyfrol. Deallwn nad nofel Ramantaidd seml sydd yma, yn gyforiog o antur arallfydol a phellennig, ond nofel sy’n cydnabod bodolaeth – a thrwy hynny, barchu gwerth a chwestiynu dilysrwydd – y Rhamantiaeth honno. Cydnabyddir gan strwythur y gwaith ei hun mai myth yw Ifor, casgliad o straeon hynafiaethol lled-wir wedi’u hadrodd gan hen wreigan, sy’n cysylltu trigolion presennol Patagonia, a deiliaid presennol yr hunaniaeth hybrid Archentaidd-Gymreig, â’u hynafiaeth gychwynnol. Sylwer ar y neges ddiwethaf un a edrydd Ifor wrth Gwladys:

“Fe fydda i’n teimlo’n gymysglyd iawn weithiau. Hon yw’n gwlad ni, oherwydd i’n rhieni ddewis dod yma i fyw ac Archentwyr ydyn ni, heb os nac oni bai. Serch hynny, mae yn ein gwythiennau ni adleisiau o draddodiadau sy’n perthyn i wlad arall, gwlad wahanol iawn i hon. Wrth grwydro’r paith rydw i wedi clywed lleisiau pobol o sawl gwlad a chenedl a heriodd ei anialdiroedd caregog ond rydyn ni’n wahanol. Daeth ein tadau ni yma i aros. I garu’r wlad a’i pharchu a’i datblygu. Ac fe ddaethant â rhywbeth prin a gwerthfawr iawn gyda nhw – cariad at gerdd a barddoniaeth.”

11402396_10152932863492444_8828554221735812665_o
Clawr ‘El Riflero de Ffos Halen’ gan Carlos Dante Ferrari

Crëwyd hunaniaethau Cymreig symbiotig yn yr ymfudo mawr i’r Wladfa. Am ganrif a hanner gron, mynegwyd hwynt mewn dulliau cydamserol debyg a gwahanol, ac fe’u dehonglwyd yn yr un modd. I rai, Ifor Thomas yw’r anturiwr parhaus sy’n torri tir newydd yn dragywydd – y Cymro Cymraeg byd-eang; i eraill, efe yw’r maen sylfaen sy’n rhoi cadarnle i’w hunaniaeth ac i’w perthynas â’u cyd-destunau bydol a hynafiaethol – yr Archentwr sy’n driw i’r etifeddiaeth Gymreig.

Daw’r weithred o gyfieithu â’r ddeuoliaeth hon yn fyw ger ein bron. Daw â chyswllt arall i bontio’r bwlch rhwng Cymru a Phatagonia. Cyfieithu yw ein Mimosa modern ni. Trwy gyfieithu’r profiadau hyn, trwy eu mynegi’n llawn ger bron y naill gynulleidfa fel y llall, gallwn weld cyfoeth y darlun a wêl Gwladys ar ddiwedd y nofel, wrth iddi bendroni am dynged y Gaucho o Ffos Halen yn y tir pell hwnnw sy’n ei swyno o hyd:

“Así es. En días como hoy, cuando me dejo asaltar por las nostalgia, me gusta pensar que tal vez él todavía pueda andar cabalgando por allí.

Nada me cuesta imaginar su clásica silueta de cazador de sueños recortada contra el fulgor del horizonte, en la solitaria inmensidad de la meseta.”

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

w

Connecting to %s