Talwrn y Trosiadau

Eisteddfod!
Mae hi bron yn amser ‘Steddfod! 🙂

Annwyl gyfeillion,

Am 11:00 ar ddydd Iau y 6ed o Awst eleni cynhelir digwyddiad arbennig iawn ym mhabell Prifysgol Aberystwyth ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol, sef ‘Talwrn y Trosiadau’.

Gornest fydd hon lle bydd nifer o unigolion blaengar ym mydoedd ysgolheictod, ysgrifennu, a chyfieithu, yn dewis eu hoff gyfieithiad i’r Gymraeg a dadlau o’i blaid ger bron cynulleidfa’r babell. Wedi iddynt glywed yr holl dadleuon bydd y gynulleidfa yn cael i cyfle i bleidleisio dros y cyfieithiad, a thros y cyflwyniad, sydd fwyaf at eu dant. Gwobrwyir y cyfieithiad buddugol (a’r sawl a fu’n eiriol o’i blaid) â’r teitl urddasol ‘Ceiliog Talwrn y Trosiadau’. Bydd y cyfieithiad buddugol hefyd yn ennill blogiad cyflawn i ganu ei glodydd ar eich hoff flog wythnosol am gyfieithiadau – Blog Cronfa Cyfieithiadau’r Gymraeg: Bob dydd Iau, bydd #cyfieithiadau!

Ceiliog!
Pa un o’n cystadleuwyr dewr fydd yn ‘Geiliog y Talwrn’ ar ddiwedd yr ornest? Dim ond chi all benderfynu!

Trefnir yr ornest hon gennym ni yn Sefydliad Mercator, Prifysgol Aberystwyth. Dathliad ydyw o’r cyfoeth o gyfieithiadau sydd i’w canfod yn y Gymraeg, ac o benllanw prosiect tair blynedd y Sefydliad, wedi’i gyllido gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol, i lunio catalog disgrifiadol o gyfieithiadau ar-lein ym meysydd y Celfyddydau, y Dyniaethau, a’r Gwyddorau Cymdeithasol – sef Cronfa Cyfieithiadau’r Gymraeg. Mae’r prosiect hefyd yn rhan o allbwn Canolfan Ymchwil Cyfieithu Diwylliannol Prifysgol Aberystwyth.

Dyma ddefnyddio’r blog yr wythnos hon i estyn gwahoddiad atoch oll i’r digwyddiad cyffrous hwn. Dyma eich croesawu i ddod i glywed y dadleuon brwd o blaid y cyfieithiadau amrywiol, ac i fwrw eich pleidlais dros eich hoff gyflwyniad. Dyma eich galw, bawb ohonoch, i’r gynulleidfa a fydd yn dewis pwy fydd deiliad y teitl anrhydeddus, ‘Ceiliog y Talwrn’, am 2015!

Dewch yn llu, un ac oll!

Advertisements

Pam chwarae gemau? Monopoly a Mancala

Monopoly Almaeneg
Monopoly – gornest ar ei chanol.

Trioleg Cyfieithu Gemau Bwrdd: 3

Pam ydyn ni mor hoff o chwarae, fel dynoliaeth? O’n gemau fideo i’n gemau siawns, o’n gemau maes i’n gemau meddwl, ac o’n gemau barddol i gemau bwrdd, mae chwarae yn rhan annatod o fywydau cymaint ohonom. Mae’r dystiolaeth archeolegol hefyd yn awgrymu bod ein tuedd i chwarae gemau yn un sy’n ymestyn ymhell yn ôl at hanes ein cyndadau hynafol. Mae’r gêm yn rhan ohonom, ond beth yw ei hapêl?

Er mwyn ceisio ateb y fath gwestiwn, edrychaf yr wythnos hon ar ddwy enghraifft o gemau ar draws hanes – y gemau cynharaf oll a’r gem fwyaf diweddar i mi ei chwarae’n bersonol.

Ychydig ddyddiau yn ôl ces i, fy nyweddi, a dau ffrind i ni ornest o Monopoly, y gêm fyd-enwog a ddyfeisiwyd, ar ei gwedd gyntaf un – The Landlord’s Game – gan yr Americanes Elizabeth Magie yn 1904. Yn eironig ddigon, amcan Magie oedd i’r gêm weithredu fel alegori wrth-gyfalafol ac fel drych ar gamymddygiad landlordiaid y cyfnod, ond wrth iddi ddatblygu yn ystod yr ugeinfed ganrif daeth ei chynhyrchwyr, ei haddaswyr a’i chwaraewyr i ffafrio’r agwedd o fonopoli gystadleuol sydd ynddi’n llawer mwy na’r un gydweithredol wreiddiol.

Yn ein gêm yr wythnos hon gwelsom yn fuan fod tactegau pob un ohonom yn wahanol iawn i’n gilydd. Mewn adlais o amcan wreiddiol Magie, daeth difyrrwch mawr i’n rhan wrth inni briodoli alegorïau o’r byd go-iawn ar ein dulliau o chwarae.

Roedd gennym Y Wladwriaeth Fawr – sef, yr un ohonom oedd am brynu cymaint o leoliadau ag y medrai yn gynnar yn y gêm, gan wario ymron iawn i bob ceiniog o’i arian yn sydyn, oll yn y gobaith o fedru ennill ei gyfoeth yn ei ôl, cyn ei ddosbarthu eildro, wrth i’w fuddsoddiadau dewr ddwyn ffrwyth.

BoardGamePatentMagie
Yr hawlfraint wreiddiol ar ‘The Landlord’s Game’, Elizabeth Magie, 1904.

Roedd gennym Wladwriaeth y Caledi – sef, er cryn embaras imi, myfi. Ceisiais fod yn fwy darbodus ar y dechrau, gan wario ar ddim ond y lleoliadau rhataf er mwyn medru codi rhent uchel arnynt yn gyflym, gan gadw’r rhan fwyaf o’m arian wrth gefn yn y gobaith y byddai pawb arall yn colli eu cyllid yn chwim wrth fuddsoddi mor fyrbwyll. Gresynaf wrth feddwl beth fyddai gan Elizabeth Magie i’w ddweud am fy nhactegau!

Roedd gennym Y Cwmni Mawr Rhyngwladol – Trodd fy nyweddi ei sylw at brynu adnoddau a gorsafoedd rheilffordd fel meini sylfaen i’w heconomi hi, gan fod cyfuniad o adnoddau yn creu mwy o elw na dim ond un adnodd ar ei ben ei hun. Trwy gyfuno mân gwmnïau daeth i ddylanwadu ar economïau’r ddwy wladwriaeth diriogaethol o’i chwmpas yn effeithiol a chelfydd.

Ac yna, roedd gennym Y Buddsoddwr Anlwcus – Druan â’m cyfaill olaf. Trwy ddim ond hap a damwain y dis digwyddodd iddi golli’r rhan fwyaf o’i phres yn syth, ac fe’i dygwyd i’r carchar sawl tro hefyd. Treuliodd y rhan fwyaf o weddill y gêm yn ceisio’i gorau i gribinio’i cheiniogau prin ynghyd o bob twll a chornel i wneud yn siwr y medrai dalu’r biliau mawrion oedd yn ei disgwyl yn anochel wrth iddi gylchynu o gwmpas y bwrdd. Fe’i dedfrydwyd i fyw mewn tlodi’n gynnar, ac fel hanes cymaint o bobl yn y fath sefyllfa, nid oedd na ddim dianc iddi rhag y cyflwr adfydus hwnnw.

Roedd hi’n ornest glos rhwng Y Wladwriaeth Fawr a Gwladwriaeth y Caledi am y fuddugoliaeth. Ond, daeth y dis i ddewis rhyngom. Glaniais unwaith yn ormod ar westai’r gwrthwynebwyr, a diflannodd yr arian y bûm yn ei gynilo’n gybyddlyd o’m poced yn ddisymwth. Y Wladwriaeth Fawr oedd yn ben, ac erbyn y diwedd, hi oedd berchen ar ymron i bob lleoliad, tŷ, gwesty, adnodd, rheilffordd, a phob dim arall ar y bwrdd. Mae’n siŵr y buasai wedi prynu fy nghi bach, fy nghownter ffyddlon, Dogsworth McDougal ei hun, hyd yn oed, pe bai wedi cael y cyfle!

Deallasom ein gêm o hapchwarae, felly, fel alegori seml ar arddulliau economaidd yn y byd go-iawn. Cyfieithwyd sialensau’r byd inni mewn modd amgen, a diddan, a diogel. Yn y cyfieithiad hwn, cawsom gip ar gnewyllyn un o’r damcaniaethau grymusaf am werth chwarae i’r bywyd dynol – damcaniaeth yr alegori. Mae’n ddamcaniaeth sy’n cysylltu ein gêm ni o Monopoly â’r gemau bwrdd cynharaf oll.

Mae’r enghreifftiau cynharaf o gemau bwrdd i’w canfod yn y Dwyrain Canol. Fe’u dyddir gan archeolegwyr i gyfnod Neolithig yr ardal honno, rhwng tua 10,000 a 4,000 cyn y Cyfnod Cyffredin. Mae’r rhai mwyaf hynafol o’u plith i’w canfod mewn pum lleoliad yn benodol, sef: Beidha, oddeutu chwe chilomedr i’r Gogledd o’r ddinas Nabataeaidd Petra yng Ngwlad yr Iorddonen; Wadi Tbeik, ym mhenrhyn Deheuol Sinai; El-Kowm, y llannerch rhwng yr Euphrates ganol a De Syria; ‘Ain Ghazal ar gyrion Gogledd-Ddwyreiniol y ddinas fodern Amman, Gwlad yr Iorddonen; a Chagha Sefid, ar lain y Deh Luran yn Ne-Orllewin Iran. Yn gyffredinol, mae diwyg debyg i bob un ohonynt – tabledi ydynt ac ynddynt nifer o dyllau, mewn dwy res gan amlaf. Perthyn hwynt felly i’r teulu o gemau a elwir ‘Mancala’.

Mancala Pren
Bwrdd Mancala modern.

Hanfod techneg chwarae gemau Mancala, ar eu gwedd symlaf, yw i symud cownteri mewn dulliau tactegol rhwng y tyllau bychain ar y bwrdd chwarae er mwyn sicrhau buddugoliaeth i’r chwaraewr ar draul y gwrthwynebydd. Gelwir hwynt gan rai yn ‘gemau hau a medi’, gan fod modd eu dirnad fel alegori o fywyd amaethyddol. Ystyrir hwynt gan eraill fel mynegiannau ar y sgwrs economaidd rhwng dau (neu fwy na dau) endid gwleidyddol, wrth i’r naill geisio hawlio’r dosraniad gorau o unedau cyllid i’w ddibenion ei hun. Ystyrir hwynt gan eraill eto fyth fel trafodaethau diriaethol ar gysyniadau mathemategol dyrys.

Yma, y dull deongliadol ei hun, yn hytrach na manylion y dehongliadau unigol a gynigir uchod, yw hanfod ein dadl. Er nad oes modd dweud i sicrwydd beth oedd y cymhelliant dros ddyfeisio’r gemau cynnar hyn, mae’r dehongliadau diweddarach yn dangos sut y gall gemau weithredu fel amrywiol ddehongliadau ar fywyd bob dydd. Mae’n demptasiwn i ddamcaniaethu fod gemau bwrdd (a gemau’n gyffredinol) yn ymateb i gymlethdodau cymdeithas ddynol, wrth i’r cysylltiadau rhwng gwahanol ddiwylliannau, economïau a phobloedd amlhau a dwyshau. Efallai’n wir y daeth ein gemau i’n cynorthwyo fel alegorïau pwrpasol ar sefyllfaoedd gwirioneddol yn y byd go-iawn. Neu, efallai y daethom ni i ddehongli ein gemau bwrdd haniaethol fel alegorïau o brofiadau unigryw yn y broses o’u chwarae.

Ffrwyth trafodaethau am gyfalafiaeth ac am hawliau landlordiaid a thenantiaid yn yr ugeinfed ganrif yn yr Unol Daleithiau yw The Landlord’s Game/Monopoly. Yn yr un modd, gellir dychmygu fod dyfodiad y mancala yn y byd Neolithig yn y Dwyrain Canol wedi codi o’r un angen i ddiriaethu trafodaethau cyffelyb yr oes honno. A gellir cynnig, felly, un ateb posibl i’n pos cychwynnol. Yr ydym yn chwarae am ein bod yn fyw, y fodau o gig a gwaed, ac yn rhan o’r gymuned ddynol. Chwaraewn am fod arnom angen dybryd am gyfieithiadau chwareus o’n profiadau dyddiol, a gemau diddan i’n diogelu.

Gemau Ewro: Cyfieithiadau Diwylliannol

Settlers
Gêm ddramatig o ‘Die Siedler von Catan’.

Trioleg Cyfieithu Gemau Bwrdd: 2

Oes gynnoch chi garreg am y fricsen ‘ma? Dwi am droi fy nhref i’n ddinas, welwch chi. Ddylwn i fod wedi adeiladu ffordd i’r chwareli cerrig erbyn hyn, dwi’n gwybod, ond fedrwn i ddim, gan fod yn rhaid i fi agor lôn i’r porthladd er mwyn gallu gwerthu’r holl wlân ma’ dwi’n ei gael ar bob tro! Daria’r roliadau 9 di-ben-draw ‘ma – gormod o ddefaid!!

Mae’n siŵr fod yr ebychiad uchod yn un cyfarwydd iawn i unrhyw un sydd wedi chwarae’r gêm Die Siedler von Catan, gan Klaus Teuber, neu The Settlers of Catan, i roi iddi ei henw yn y farchnad Saesneg. Gêm fwrdd ydyw sy’n galw ar i’r chwaraewyr ganfod a chyfnewid deunyddiau crai fel gwlân, briciau, ŷd a cherrig er mwyn adeiladu trefi, dinasoedd a ffyrdd, gyda’r amcan o ymledu eu gwareiddiad ar draws ynys Catan gan ennill pwyntiau buddugoliaeth yn y broses. Mae’n gêm sydd wedi dod yn hynod o boblogaidd ar draws y byd ers ei chyhoeddi gyntaf yn 1995. Hi hefyd yw un o’r enghreifftiau amlycaf yn y byd Eingl-Americanaidd o’r math ar gemau bwrdd a elwir yn ‘Gemau Ewro’.

Datblygodd Gemau Ewro yn ystod ail hanner yr ugeinfed ganrif yn yr Almaen yn bennaf, gwlad a chanddi draddodiad o osod bri ar gemau a chwarae fel dulliau ar ryngweithiad cymdeithasol, a gwlad a chanddi hanes hir yn y diwydiant cynhyrchu teganau. Gwlad ydoedd hefyd oedd yn dal i ddygymod ag effeithiau treisgar a gormesol hanner cyntaf y ganrif honno. Fel yn achos pob math ar gynnyrch creadigol diwylliant penodol mae nodweddion gwleidyddiaeth, cymdeithaseg, a hanes y wlad i’w gweld yn ei gemau bwrdd. Mae’r Gemau Ewro’n gyfieithiadau diwylliannol yn ogystal â bod yn eitemau lwdolegol.

Nodweddir Gemau Ewro, at ei gilydd, gan nifer o agweddau cyffredin. Dyma rai o’r rhai amlycaf:

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
‘Meeples’ amryliw o’r gêm osod teiliau ‘Carcassonne’.

Yn gyffredinol, blaenoriaethir ynddynt fecanwaith y gêm uwchlaw thema. Ystyrier, er enghraifft, Ra a Razzia!, dwy o gemau y spieleautor, neu’r ‘awdur gemau’, Reiner Knizia. Yn y naill, portreadir yr Hen Aifft yn oes y Ffaro, tra yn y llall cawn ein hebrwng i fyd cuddiedig y Maffia. Er gwaetha’r gwahaniaeth mawr mewn thema a chyfnod hanesyddol, yr un yw’r ddwy gêm, fwy neu lai, o ran mecanwaith bidio a chasglu setiau. Mewn gemau Eingl-Americanaidd, cyfrwng i’r thema yw’r fecanwaith: mewn Gemau Ewro, alegori i’r fecanwaith yw’r thema.

Mae siawns hefyd yn chware rôl wahanol iawn mewn Gemau Ewro o’u cymharu â gemau’r traddodiad Eingl-Americanaidd. Yn y traddodiad hwnnw, yn enwedig yn y genre gemau rhyfel a ddatblygwyd yn ystod yr ail hanner y ganrif ddiwethaf, ynghyd â’r gemau antur a ffantasi a gododd yn eu gwaddol, gwireddir canlyniad gweithredoedd y chwaraewr gan siawns.

Mewn gornest Risk, er enghraifft, gall chwaraewr benderfynu ymosod ar gatrawd o filwyr mewn ardal benodol, ond y dis fydd yn ateb os y daw llwyddiant i’w gyrch. Felly hefyd yn y gêm antur ddiweddar Dead of Winter – cewch ddewis teithio o fan i fan, ond dim ond gyda roliad y dis y cewch wybod os y cawsoch eich brathu gan zombie barus ar eich siwrnai.

Nid felly mewn Gemau Ewro. Er enghraifft, yn Die Burgen von Burgund, neu The Castles of Burgundy, un o gemau Stefan Feld, rolir y dis ar ddechrau pob cymal chwarae yn hytrach nag ar eu diwedd. Gelwir ar i’r chwaraewyr ddefnyddio’r hyn a arwyddir gan y dis yn greadigol yn eu dewisiadau canlynol. Mae’r un peth yn wir yn Die Siedler von Catan – y dis fydd yn penderfynu pa gynnyrch a gynhyrchir ar ddechrau pob tro. Swyddogaeth y chwaraewyr fydd dewis sut i ddehongli’r cynnyrch hwnnw i’r gorau o’u gallu.

Mae’r cysyniad o gystadleuaeth hefyd yn sylfaenol wahanol mewn Gemau Ewro. Yn groes i gemau rhyfel neu lawer o gemau ffantasi y traddodiad Eingl-Americanaidd (megis Dungeons and Dragons, dyweder), yn anfynych iawn y ceir gwrthdaro uniongyrchol rhwng chwaraewyr. Nid dinistrio’r gwrthwynebydd (na’i luoedd na’i adnoddau) mo’r amcan i’r chwaraewr, ond yn hytrach, mynd ati i gystadlu â nhw o fewn ffiniau cyfyngedig y gêm er mwyn hawlio safle’r ceffyl blaen ar ei diwedd.

Eurogames
‘Eurogames’, gan Stewart Woods. Un o’r cyfrolau gorau ar hanes a thwf y Gemau Ewro.

Nid oes rhaid herio neb yn uniongyrchol er mwyn ennill gêm o Carcassonne er enghraifft, yn enwedig mewn gemau sy’n cynnwys tri neu fwy o chwaraewyr. Gall yr ymgeisydd unigol sicrhau buddugoliaeth drwy ganolbwyntio ar wireddu ei amcanion personol drwy osod ei farchogion, ei fynachod, ei ffermwyr a’i ladron-pen-ffordd yn grefftus ar y llain chwarae. Bod yn fwyaf llwyddiannus yw’r nod ac nid gwanhau’r gystadleuaeth. Mae nifer o sylwebwyr wedi cynnig y gellir ystyried gemau sy’n cynnwys amodau buddugoliaeth o’r fath fel adlewyrchiad o’r ymbellhau pwrpasol a ddigwyddodd yn yr Almaen oddi wrth ddelweddaeth a mecanwaith rhyfel yn ystod y degawdau wedi’r Ail Ryfel Byd. Yn yr un modd, gellir edrych ar ddiddordeb y byd Eingl-Americanaidd mewn gemau rhyfel yn yr un cyfnod fel ymateb tra gwahanol i’r un gyflafan hanesyddol.

Yn dilyn llwyddiant Die Siedler von Catan yn fyd eang mae nifer o’r Gemau Ewro wedi cael eu cyfieithu i amrywiol ieithoedd, gan gynnwys y Saesneg, ac mae’r genre wedi dod yn rhan annatod o’r diwylliant gemau bwrdd ehangach. Mae’n ddiddorol ystyried, felly, wrth inni geisio adeiladu maes braf ar gyfer ein gwartheg yn Agricola, neu wrth inni gyfnewid dwy ffeuen las am un goch fwy gwerthfawr yn Bohnanza, neu hyd yn oed wrth inni gwblhau ein rheilffyrdd mawreddog rhyng-gyfandirol yn Zug um Zug, ein bod yn barhaus yn rhyngweithio â chyfieithiadau. Cyfieithiadau ydynt sydd wedi codi o fyd tra gwahanol i gemau strategaeth rhyfel, ffantasi, a chasglu cardiau y byd Eingl-Americanaidd o’n cwmpas. Cyfieithiadau diwylliannol ydynt: y Gemau Ewro.

Lwdoleg Scrabl y Gymraeg

Dangos Dangos
Dangos a Dangos …

Trioleg Cyfieithu Gemau Bwrdd: 1

Ydych chi’n hoff o chwarae Scrabble yn Gymraeg? Mae’r gêm yn sicr yn un o gyfieithiadau diweddar mwyaf poblogaidd yr iaith – mewn ychydig dros ddegawd ers ei throsi mae hi wedi dod yn rhan amlwg o fywydau hamdden llawer o bobl ac hefyd wedi datblygu i fod yn adnodd dysgu ac ymarfer llwyddiannus ym myd addysg.

Mae’n gêm ddiddan sydd wedi’i chyfieithu’n gelfydd i sicrhau fod y dewis o lythrennau, ynghyd â’u niferoedd, wedi’u addasu’n berffaith at nodweddion y Gymraeg. Ni chewch chi mo’r un deilsen ‘Z’ na ‘Q’ gwerth deg pwynt yma i’w gosod yn dactegol ar y blychau treblu sgôr y gair, ond cewch wneud yr un peth, os y gallwch, â’r teiliau cyfrin ‘RH’ ac ‘NG’.

Mae’r ‘NG’ honno wedi bod yn destun cryn drafodaeth ymysg rhai o’m cydnabod ar y cyfryngau cymdeithasol dros y dyddiau diwethaf. Eu hymholiad syml oedd – A ydy hi’n dderbyniol i ddefnyddio’r deilsen ‘NG’ yng nghanol y gair ‘Dangos’? A ddylid ystyried ‘Dangos’ fel gair 5 llythyren neu 6 llythyren? A ellir defnyddio’r gair hwn mewn dull celfydd i sgorio llawer o bwyntiau mewn gornest Scrabble Gymraeg?

Nid oeddent yn cydweld ar y mater. Roedd rhai’n daer mai 5 llythyren sydd i’r gair, eraill yn dadlau o blaid 6, ac eraill eto fyth yn cynnig y dylid cyfaddawdu a derbyn y ddau. Canolbwynt y ddadl oedd y cwestiwn o ynganiad – mewn rhai tafodieithoedd, ymddengys, seinir yr ‘n’ a’r ‘g’ fel dwy gytsain ar wahân, tra mewn rhai eraill seinir y ddwy gytsain fel un – ‘ng’. Roedd dwy o’r dair carfan am weld cydnabyddiaeth i’w ynganiad tafodieithol nhw, felly, tra’r oedd y drydedd am weld parchu’r naill fel y llall yn gydamserol.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Brwydr Scrabble frwd yn y parc.

Dadleuais innau mai 6 oedd yn gywir, ond nid ar sail ymlyniad at unrhyw un dull o ynganu. O astudio disgrifiad Geiriadur Prifysgol Cymru gwelir bod y gair wedi’i gofnodi yn ddwy ran ‘Dan|gos’, a’i fod wedi’i ffurfio o ddau air arall, “[?dann+elf. cos, cf. *cosaf: cosi]”, gyda’r elfen yn codi o’r Lladin ‘censeo’, sy’n golygu i leisio barn. Hefyd, fe’i rhestrir (ynghyd â’i amrywiadau) yn GPC rhwng ‘Danfonwr’ a ‘Danhadlen’, awgrym arall mai dwy lythyren ar wahân yw’r ‘n’ a’r ‘g’ yn ei ganol. Cadarnheir hyn gan y disgrifiad o’r gair ar y Gweiadur, sydd eto yn ei rannu’n ddau, a chan ei leoliad cyffelyb yn rhestr geiriau’r geiriadur hwnnw.

Yn ôl rheolau Scrabble Cymraeg (sydd i’w gweld ar y daflen a ddarperir ym mlwch y gêm) nodir: “Ni chaniateir defnyddio’r deilsen NG lle bo’r n a’r g yn ddwy lythyren ar wahân, e.e. dyngarol”. Nodir hefyd y ‘caniateir unrhyw eiriau a geir mewn geiriadur safonol ac eithrio enwau priod, ayb, sy’n dechrau fel arfer gyda phrif-lythyren, y rhai a ddynodir yn eiriau estron a thalfyriadau. Ni chaniateir ffurfiau llafar fel pethe yn lle pethau.’ Gan hynny, a chan fod y geiriaduron hefyd yn eglur ar y mater, dadleuais, a pharhaf i ddadlau, na ddylid caniatáu defnyddio’r teil ‘NG’ yn y gair ‘Dangos’ mewn gêm o Scrabble Cymraeg.

Mae iaith yn sbectrwm ramadegol ryfeddol ac mae pob ynganiad unigol ohoni’n gwbl dderbyniol fel mynegiant ar y sbectrwm honno. Yn wir, mae pob mynegiant unigryw ar iaith yn beth i’w ddathlu ac i’w drysori. Gan hynny byddai’n beth gwerthfawr tu hwnt i astudio’r amrywiadau yn ynganiad y gair ‘Dangos’ ymysg niferus dafodieithoedd y Gymraeg. Mae yma dystiolaeth o broses gain a bywiol sy’n dangos twf a datblygiad parhaus iaith yn ei hamrywiol beuoedd.

Bob dydd Iau Scrabl
Blogio tra’n chwarae, chwarae tra’n blogio…

Ond, nid chwarae â iaith lafar a wnawn mewn Scrabble. Nid chwarae â iaith ‘lenyddol’ a wnawn ni ychwaith. Gêm orgraffyddol ydyw: gêm sy’n cyfyngu’n bwrpasol ar sbectrwm iaith (gan ddefnyddio arddull gyffelyb i’r gramadegydd hanesyddol er mwyn datblygu technegau sy’n diriaethu ei rheolau mewn mynegiannau llythrennol, boed ar ffurf y niferoedd o deiliau a ddarperir, y gwerthoedd a roddir i’r llythrennau unigol, a maintioli a dyluniad y bwrdd chwarae ei hun) er mwyn creu diddanwch lwdolegol a chanddo ffiniau, a rheolau, pendant.

Gellir mynd ymhellach, os am fod yn fentrus, a chynnig nad gêm ‘iaith’ (yn yr ystyr draddodiadol o’r gair) mo Scrabble o gwbl, ond yn hytrach gêm sy’n ddibynnol ar allu’r chwaraewyr i drin a thrafod system o arwyddion cyfyngedig sy’n medru cyd-gloi mewn nifer fawr iawn, ond nid mewn nifer anfeidraidd, o ffyrdd gwahanol ar lain penodol o chwarae. Un o’r systemau cyfyngedig mwyaf cyfarwydd i bobl llythrennog yw orgraff ysgrifenedig iaith sy’n ddarllenadwy iddynt. Mabwysiedir ar y system gyfyngedig honno i alluogi’r chwaraewyr i ryngweithio â system gyfyngedig arall – system sy’n priodoli gwerthoedd amrywiol, rheoledig, i arwyddion penodol o’i mewn yn seiliedig ar eu hamlder, a system sy’n priodoli gwerthoedd eilradd ar y teiliau hynny ar sail eu lleoliad mewn perthynas ag ardaloedd penodol o’r maes chwarae – system a elwir, Scrabble.

Mae cyfieithu’n creu peuoedd newydd yn anochel. Mae’n creu hybridedd rhwng y bau wreiddiol a’r bau newydd. Yn achos Scrabble, o gymhwyso nifer, gwerth, a dosbarthiad y teiliau at ddibenion orgraff y Gymraeg, crëwyd llain hybrid newydd yn y plethiad rhwng dwy system gyfyngedig. Gwnaed mwy na dim ond cyfieithu Scrabble i’r Gymraeg –  cyfieithwyd y Gymraeg i Scrabble, ac o ganlyniad yr ydym, bawb ohonom, ond megis dechrau dysgu sut i’w chwarae’n iawn.

Tamaid cyn trioleg…

10552603_10152257123902444_1134793980587915499_n
Yr awdur yn trafod un o’i hoff bynciau, Tri Hamlet y Gymraeg. Ond ai Shakespeare fydd y pwnc am y mis nesaf? ‘The play’s the thing’ …

Weithiau, mae tasgau ar wahân i flogio’n llenwi pob eiliad o wythnos gyfan. Dyma un o’r wythnosau rheiny, yn anffodus.

Ond, na phoenwch, gan fod trioleg o flogiadau ar thema gyffredin ar eu ffordd o’r wythnos nesaf ymlaen. Tri blogiad i drafod tair agwedd ar bwnc sy’n agos iawn at fy nghalon … … … felly dewch yn ôl ymhen wythnos i gael gweld pa bwnc fydd hwnnw!

Tan tro nesa’, gyfeillion!