Lwdoleg Scrabl y Gymraeg

Dangos Dangos
Dangos a Dangos …

Trioleg Cyfieithu Gemau Bwrdd: 1

Ydych chi’n hoff o chwarae Scrabble yn Gymraeg? Mae’r gêm yn sicr yn un o gyfieithiadau diweddar mwyaf poblogaidd yr iaith – mewn ychydig dros ddegawd ers ei throsi mae hi wedi dod yn rhan amlwg o fywydau hamdden llawer o bobl ac hefyd wedi datblygu i fod yn adnodd dysgu ac ymarfer llwyddiannus ym myd addysg.

Mae’n gêm ddiddan sydd wedi’i chyfieithu’n gelfydd i sicrhau fod y dewis o lythrennau, ynghyd â’u niferoedd, wedi’u addasu’n berffaith at nodweddion y Gymraeg. Ni chewch chi mo’r un deilsen ‘Z’ na ‘Q’ gwerth deg pwynt yma i’w gosod yn dactegol ar y blychau treblu sgôr y gair, ond cewch wneud yr un peth, os y gallwch, â’r teiliau cyfrin ‘RH’ ac ‘NG’.

Mae’r ‘NG’ honno wedi bod yn destun cryn drafodaeth ymysg rhai o’m cydnabod ar y cyfryngau cymdeithasol dros y dyddiau diwethaf. Eu hymholiad syml oedd – A ydy hi’n dderbyniol i ddefnyddio’r deilsen ‘NG’ yng nghanol y gair ‘Dangos’? A ddylid ystyried ‘Dangos’ fel gair 5 llythyren neu 6 llythyren? A ellir defnyddio’r gair hwn mewn dull celfydd i sgorio llawer o bwyntiau mewn gornest Scrabble Gymraeg?

Nid oeddent yn cydweld ar y mater. Roedd rhai’n daer mai 5 llythyren sydd i’r gair, eraill yn dadlau o blaid 6, ac eraill eto fyth yn cynnig y dylid cyfaddawdu a derbyn y ddau. Canolbwynt y ddadl oedd y cwestiwn o ynganiad – mewn rhai tafodieithoedd, ymddengys, seinir yr ‘n’ a’r ‘g’ fel dwy gytsain ar wahân, tra mewn rhai eraill seinir y ddwy gytsain fel un – ‘ng’. Roedd dwy o’r dair carfan am weld cydnabyddiaeth i’w ynganiad tafodieithol nhw, felly, tra’r oedd y drydedd am weld parchu’r naill fel y llall yn gydamserol.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Brwydr Scrabble frwd yn y parc.

Dadleuais innau mai 6 oedd yn gywir, ond nid ar sail ymlyniad at unrhyw un dull o ynganu. O astudio disgrifiad Geiriadur Prifysgol Cymru gwelir bod y gair wedi’i gofnodi yn ddwy ran ‘Dan|gos’, a’i fod wedi’i ffurfio o ddau air arall, “[?dann+elf. cos, cf. *cosaf: cosi]”, gyda’r elfen yn codi o’r Lladin ‘censeo’, sy’n golygu i leisio barn. Hefyd, fe’i rhestrir (ynghyd â’i amrywiadau) yn GPC rhwng ‘Danfonwr’ a ‘Danhadlen’, awgrym arall mai dwy lythyren ar wahân yw’r ‘n’ a’r ‘g’ yn ei ganol. Cadarnheir hyn gan y disgrifiad o’r gair ar y Gweiadur, sydd eto yn ei rannu’n ddau, a chan ei leoliad cyffelyb yn rhestr geiriau’r geiriadur hwnnw.

Yn ôl rheolau Scrabble Cymraeg (sydd i’w gweld ar y daflen a ddarperir ym mlwch y gêm) nodir: “Ni chaniateir defnyddio’r deilsen NG lle bo’r n a’r g yn ddwy lythyren ar wahân, e.e. dyngarol”. Nodir hefyd y ‘caniateir unrhyw eiriau a geir mewn geiriadur safonol ac eithrio enwau priod, ayb, sy’n dechrau fel arfer gyda phrif-lythyren, y rhai a ddynodir yn eiriau estron a thalfyriadau. Ni chaniateir ffurfiau llafar fel pethe yn lle pethau.’ Gan hynny, a chan fod y geiriaduron hefyd yn eglur ar y mater, dadleuais, a pharhaf i ddadlau, na ddylid caniatáu defnyddio’r teil ‘NG’ yn y gair ‘Dangos’ mewn gêm o Scrabble Cymraeg.

Mae iaith yn sbectrwm ramadegol ryfeddol ac mae pob ynganiad unigol ohoni’n gwbl dderbyniol fel mynegiant ar y sbectrwm honno. Yn wir, mae pob mynegiant unigryw ar iaith yn beth i’w ddathlu ac i’w drysori. Gan hynny byddai’n beth gwerthfawr tu hwnt i astudio’r amrywiadau yn ynganiad y gair ‘Dangos’ ymysg niferus dafodieithoedd y Gymraeg. Mae yma dystiolaeth o broses gain a bywiol sy’n dangos twf a datblygiad parhaus iaith yn ei hamrywiol beuoedd.

Bob dydd Iau Scrabl
Blogio tra’n chwarae, chwarae tra’n blogio…

Ond, nid chwarae â iaith lafar a wnawn mewn Scrabble. Nid chwarae â iaith ‘lenyddol’ a wnawn ni ychwaith. Gêm orgraffyddol ydyw: gêm sy’n cyfyngu’n bwrpasol ar sbectrwm iaith (gan ddefnyddio arddull gyffelyb i’r gramadegydd hanesyddol er mwyn datblygu technegau sy’n diriaethu ei rheolau mewn mynegiannau llythrennol, boed ar ffurf y niferoedd o deiliau a ddarperir, y gwerthoedd a roddir i’r llythrennau unigol, a maintioli a dyluniad y bwrdd chwarae ei hun) er mwyn creu diddanwch lwdolegol a chanddo ffiniau, a rheolau, pendant.

Gellir mynd ymhellach, os am fod yn fentrus, a chynnig nad gêm ‘iaith’ (yn yr ystyr draddodiadol o’r gair) mo Scrabble o gwbl, ond yn hytrach gêm sy’n ddibynnol ar allu’r chwaraewyr i drin a thrafod system o arwyddion cyfyngedig sy’n medru cyd-gloi mewn nifer fawr iawn, ond nid mewn nifer anfeidraidd, o ffyrdd gwahanol ar lain penodol o chwarae. Un o’r systemau cyfyngedig mwyaf cyfarwydd i bobl llythrennog yw orgraff ysgrifenedig iaith sy’n ddarllenadwy iddynt. Mabwysiedir ar y system gyfyngedig honno i alluogi’r chwaraewyr i ryngweithio â system gyfyngedig arall – system sy’n priodoli gwerthoedd amrywiol, rheoledig, i arwyddion penodol o’i mewn yn seiliedig ar eu hamlder, a system sy’n priodoli gwerthoedd eilradd ar y teiliau hynny ar sail eu lleoliad mewn perthynas ag ardaloedd penodol o’r maes chwarae – system a elwir, Scrabble.

Mae cyfieithu’n creu peuoedd newydd yn anochel. Mae’n creu hybridedd rhwng y bau wreiddiol a’r bau newydd. Yn achos Scrabble, o gymhwyso nifer, gwerth, a dosbarthiad y teiliau at ddibenion orgraff y Gymraeg, crëwyd llain hybrid newydd yn y plethiad rhwng dwy system gyfyngedig. Gwnaed mwy na dim ond cyfieithu Scrabble i’r Gymraeg –  cyfieithwyd y Gymraeg i Scrabble, ac o ganlyniad yr ydym, bawb ohonom, ond megis dechrau dysgu sut i’w chwarae’n iawn.

Advertisements

2 thoughts on “Lwdoleg Scrabl y Gymraeg

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

w

Connecting to %s