Cyfieithu Robinson Crusoe

Robinson_Crusoe_1719_1st_edition
Y cyhoeddiad cyntaf o Robinson Crusoe, 1719

Ym mis Ebrill 1719 cyhoeddwyd un o weithiau llenyddol mwyaf dylanwadol y byd Saesneg am y tro cyntaf un, sef adroddiad Daniel Defoe o stori’r cymeriad eiconig Robinson Crusoe a’i longddrylliad ar ynys unig.

Bu’r gwaith yn llwyddiant masnachol o’r dechrau’n deg. Yn wir, cymaint oedd ei boblogrwydd cynnar nes y’i cyhoeddwyd dair gwaith drachefn cyn diwedd blwyddyn gyntaf ei fodolaeth. Yn ddigon buan, aeth Defoe ati i lunio dwy gyfrol ddilynol, oedd yn adrodd anturiaethau pellach y cymeriad. Dros y 296 mlynedd ers y cyhoeddiad cyntaf, cyhoeddwyd hanes Crusoe mewn cannoedd o rifynnau gwahanol, rhai’n llyfrau llawn lluniau, eraill yn gyfuniadau o ddwy gyfrol gyntaf y drioleg, ac eraill eto fyth yn addasiadau mwy penrhydd o’r testun gwreiddiol. Bu cymaint o addasiadau ar y gwaith nes y gellir dadlau, fel y gwna Robert W. Lovett yn ei gyfrol, Robinson Crusoe: A Bibliographical Checklist of English Language Editions (1719 – 1979), ei bod hi’n amhosibl i ddiffinio union nodweddion y Robinson Crusoe ‘gwreiddiol’ bellach.

Ynys Crusoe
Dyluniad dychmygus o ynys Crusoe.

Addaswyd rhywfaint ar y stori gyda phob golygiad newydd. Mewn rhai cyhoeddiadau, cwtogwyd ar fyfyrdodau diwinyddol y prif gymeriad, mewn eraill hepgorwyd y cyfeiriadau at ganibaliaeth, ac mewn rhai eraill drachefn pwysleisiwyd moeswersi economaidd y gwaith. Bu’n sail i drafodaethau brwd ymysg beirniaid llên a sylwebwyr cymdeithasol. Trafodwyd hynt Crusoe fel dameg o ddeffroad ysbrydol, wrth iddo deithio o anwybodaeth ac anniddigrwydd, drwy chwalfa, i ganfod hunan-ymwybyddiaeth mewn bywyd asgetig. Deallwyd y gwaith gan eraill fel dychan ar fethodoleg y system gyfalafol, wrth i ynys Crusoe ei hun droi’n alegori o fyd masnach. A gwelodd eraill, gyda James Joyce yn flaenllaw yn eu plith, ynddi bortread llawn propaganda amhleserus o blaid ymlediad yr Ymerodraeth Brydeinig ar draws y byd.

Yn ogystal â bod yn destun poblogaidd ar ei liwt ei hun, ac yn destun myfyrdodau dwys, esgorodd y gwaith ar lawer iawn o drosiadau i wahanol gyfryngau diwylliant dros y canrifoedd. Bellach, medrwn brofi hanes yr anturiwr mewn llyfrau print, llyfrau plant, rhaglenni teledu, gemau fideo, ffilmiau, celfyddyd weledol, gemau bwrdd, a llawer mwy o gyfryngau eraill. Cymaint oedd dylanwad y gwaith nes y daeth yn sail i genre gyfan ar gynnyrch llenyddol – genre’r castaway, neu’r ffurf Robinsonade, fel y’i gelwid. Mae’r hyn a ddechreuwyd gan Daniel Defoe yn 1719 felly’n fwy o lên gwerin na gwaith llenyddol unigol bellach – mae’n rhan o’n hymwybod torfol.

CLASSICS_ILLUSTRATED_-10-_ROBINSON_CRUSOE
Clawr i addasiad o stori Robinson Crusoe, 1959.

Cyfieithwyd yr hanes, a’r amrywiadau a gaed arno, i lawer iawn o ieithoedd y byd, gan gynnwys y Gymraeg. Cyhoeddwyd y cyfieithiad Cymraeg cynharaf o’r gwaith, Bywyd hynod a gweithredoedd rhyfeddol y dewr a’r gwrol Robinson Crusoe: Yr hwn a fu byw wyth mlynedd ar hugain mewn ynys anghyfannedd, yr hon wedi hynny a boblwyd ganddo ef, sef cyfieithiad o addasiad Saesneg diweddarach sy’n gyfuniad o ddwy gyfrol gyntaf Defoe, ym 1795 gan J. Tye o Wrecsam.  Cyhoeddwyd (neu ail-gyhoeddwyd) cyfrolau eraill yn adrodd yr hanes yn Gymraeg gan argraffwyr ledled Cymru yn gyson drwy gydol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a pharhawyd â’r gwaith hwnnw, ar raddfa llai, yn yr ugeinfed ganrif.

Yr wyf i wrthi ar hyn o bryd yn catalogio’r holl fersiynau o hanes Crusoe a gyhoeddwyd yn y Gymraeg yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, fel sail i bennod o’m doethuriaeth ar gyfieithu i’r Gymraeg. Wrth feddwl am yr holl amrywiadau a fu ar yr stori honno dros y canrifoedd, does wybod pa anturiaethau rhyfeddol a fydd yn fy nisgwyl, wrth imi fwrw i’r dwfn i chwilio am Robinson a’i ynys bellennig, rhywle draw dros y don …

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s